Oświetlenie awaryjne to nadrzędne określenie systemów, które uruchamiają się po zaniku zasilania oświetlenia podstawowego. Obejmuje przede wszystkim oświetlenie ewakuacyjne oraz zapasowe. Nie ogranicza się więc do lampy z zielonym znakiem wyjścia.
Czym jest oświetlenie awaryjne?
Jego zadaniem jest zapewnienie światła wtedy, gdy podstawowa instalacja przestaje działać. Przyczyną może być awaria, przerwa w dostawie energii albo zdarzenie, które wymaga odłączenia zasilania. System powinien umożliwić bezpieczne opuszczenie budynku, zachowanie orientacji w przestrzeni lub zakończenie czynności, których nagłe przerwanie mogłoby stworzyć zagrożenie.
Zgodnie z podziałem stosowanym w normie PN-EN 1838 oświetlenie awaryjne obejmuje różne funkcje. W jego ramach wyróżnia się oświetlenie ewakuacyjne, w tym oświetlenie dróg ewakuacyjnych, stref otwartych i stref wysokiego ryzyka, oraz oświetlenie zapasowe. O tym, czy instalacja jest właściwa, decyduje nie sama obecność opraw, lecz ich przeznaczenie, rozmieszczenie, parametry i sposób zasilania.
Oświetlenie ewakuacyjne a zapasowe – czym się różnią?
Oba rozwiązania należą do oświetlenia awaryjnego, ale odpowiadają na inne potrzeby. Ewakuacyjne pomaga ludziom znaleźć drogę wyjścia i bezpiecznie opuścić zagrożoną strefę. Zapasowe pozwala kontynuować określone działania albo zakończyć je w kontrolowany sposób.
| Cecha | Oświetlenie ewakuacyjne | Oświetlenie zapasowe |
|---|---|---|
| Cel | Bezpieczne opuszczenie budynku lub strefy | Kontynuacja albo bezpieczne zakończenie pracy |
| Zastosowanie | Drogi ewakuacyjne, strefy otwarte, wyjścia i miejsca wysokiego ryzyka | Pomieszczenia, w których nagłe przerwanie czynności może stworzyć zagrożenie |
| Charakter wymagań | Zapewnienie widoczności trasy, przeszkód i znaków | Zapewnienie warunków do wykonania lub zakończenia konkretnego procesu |
Oświetlenie ewakuacyjne nie jest tym samym co podświetlany piktogram. Znaki wskazujące kierunek wyjścia są tylko jednym z elementów systemu. Potrzebne może być również doświetlenie korytarzy, schodów, zmian kierunku, progów, przeszkód oraz większych przestrzeni, w których użytkownicy muszą zachować orientację.
Oświetlenie zapasowe nie może zostać zastąpione ewakuacyjnym. Różnią się funkcją i wymaganiami technicznymi. Oprawa wskazująca drogę wyjścia nie zapewni automatycznie warunków potrzebnych do bezpiecznego prowadzenia procesu technologicznego lub jego zakończenia.
Kiedy oświetlenie awaryjne jest wymagane?
Podstawę prawną stanowią Warunki Techniczne, czyli rozporządzenie dotyczące budynków i ich usytuowania. Wymagania techniczne dla parametrów oświetlenia określa między innymi PN-EN 1838. Obowiązek zastosowania instalacji zależy od funkcji budynku, liczby użytkowników, sposobu ewakuacji oraz zagrożeń występujących w danej przestrzeni.
Oświetlenie ewakuacyjne stosuje się w szczególności w takich miejscach jak:
- Widownie kin, teatrów, filharmonii i innych sal widowiskowych.
- Audytoria, sale konferencyjne, lokale rozrywkowe oraz sale sportowe przeznaczone dla większej liczby osób.
- Pomieszczenia wystawowe w muzeach oraz duże garaże oświetlone wyłącznie światłem sztucznym.
- Drogi ewakuacyjne w obiektach użyteczności publicznej, szpitalach i budynkach przeznaczonych dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się.
- Drogi ewakuacyjne w wysokich i wysokościowych budynkach użyteczności publicznej oraz zamieszkania zbiorowego.
Oświetlenie bezpieczeństwa jest potrzebne tam, gdzie nawet krótkotrwały zanik światła może spowodować zagrożenie życia lub zdrowia, poważne zagrożenie środowiska albo znaczne straty materialne. W takich obiektach przepisy mogą wymagać także niezależnych źródeł zasilania i samoczynnego załączania systemu.
Czas działania trzeba ustalić na podstawie funkcji obiektu i przyjętych założeń projektowych. Jedna godzina jest wartością minimalną wskazywaną przez Warunki Techniczne dla awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego, a nie uniwersalną regułą dla każdego budynku. W konkretnych warunkach może być potrzebny dłuższy czas, na przykład ze względu na sposób prowadzenia ewakuacji, zagrożenie lub czas konieczny do bezpiecznego zakończenia pracy. Nie należy więc przyjmować schematu, według którego każdy system awaryjny działa godzinę, a każdy ewakuacyjny dwie.
W przypadku normy PN-EN 1838 należy uwzględnić wydanie przyjęte w projekcie oraz okresy przejściowe. Według przekazanych materiałów aktualne wydanie PN-EN 1838:2025-05 opublikowano w maju 2025 roku. Ocena istniejącego systemu powinna uwzględniać datę projektu, późniejsze modernizacje i aktualny sposób użytkowania obiektu.
Jak sprawdzić istniejącą instalację?
Samo sprawdzenie, czy oprawa zapala się po zaniku napięcia, nie potwierdza zgodności systemu. Znaczenie ma także natężenie oświetlenia, jego rozkład, widoczność znaków, czas pracy akumulatorów oraz dopasowanie instalacji do obecnego układu pomieszczeń. Weryfikację można przeprowadzić w następującej kolejności:
- Przeanalizuj dokumentację. Sprawdź projekt, schemat zasilania, protokoły pomiarów, instrukcje oraz przyjętą podstawę prawną i normatywną.
- Porównaj instalację z funkcją obiektu. Ustal, czy nie zmieniły się przeznaczenie pomieszczeń, liczba użytkowników, przebieg dróg ewakuacyjnych albo rozmieszczenie maszyn i regałów.
- Zweryfikuj rozmieszczenie opraw i znaków. Sprawdź widoczność wyjść, kierunków, schodów, zmian poziomu, przeszkód i miejsc wymagających szczególnej ochrony.
- Wykonaj pomiary natężenia i rozkładu światła. Oprawa może działać, a mimo to nie zapewniać wymaganych warunków w całej strefie.
- Przeprowadź testy zasilania awaryjnego. Sprawdź przełączenie po zaniku napięcia, stan ładowania, akumulatory, czas podtrzymania i sygnalizację usterek, a wyniki wpisz do dokumentacji.
Kontrole należy powtarzać zgodnie z dokumentacją, instrukcją urządzeń i wymaganiami obowiązującymi dla danego obiektu. Po przebudowie, zmianie aranżacji lub sposobu użytkowania potrzebna może być ponowna analiza. Nowe ścianki, regały i maszyny mogą zasłonić znak albo zmienić rozkład światła.
W praktyce coraz częściej stosuje się oprawy LED. Technologia ta może ograniczać zużycie energii i koszty eksploatacji, ale sama obecność źródła LED nie przesądza o poprawności systemu. Liczą się również optyka, strumień w trybie awaryjnym, wysokość montażu, zasilanie, autonomia oraz warunki panujące w pomieszczeniu.
Oświetlenie awaryjne to element bezpieczeństwa budynku
Najważniejsze jest właściwe rozdzielenie funkcji. Oświetlenie awaryjne stanowi kategorię nadrzędną, ewakuacyjne pomaga bezpiecznie opuścić obiekt, a zapasowe umożliwia kontynuację lub zakończenie określonych czynności. Prawidłowe działanie zależy od projektu, pomiarów, dokumentacji i regularnych testów, nie tylko od tego, czy oprawy świecą po wyłączeniu zasilania podstawowego.
